Adalet Mekanizması: Taliban’a Engel, Suçları Unutturmayan Hafıza

Afganistan Vatandaşları: Afganistan’daki insan hakları ihlallerini soruşturmak için oluşturulan mekanizma adalet yolunda önemli bir kazanımdır Bazı Afgan vatandaşları, ülkedeki insan hakları ihlallerini araştırmak amacıyla oluşturulan bağımsız soruşturma mekanizmasının adaletin sağlanması yolunda değerli bir adım olduğunu düşünüyor. Onlara göre bu mekanizma, Taliban’ın işlediği suçları kayıt altına alıp belgeleyerek, bu grubun meşruiyet kazanmasının önüne geçecek ve siyasi izolasyonunu sürdürecek. Vatandaşlar ayrıca, Taliban’ın baskısı altındaki yerel kurumlar ve medya özgürce faaliyet gösteremediği için, bu mekanizmanın “kolektif hafıza” işlevi görebileceğini, insan hakları ihlallerinin unutulmasını veya çarpıtılmasını engelleyeceğini vurguluyorlar. Bazı uzmanlar da Uzbekpedia’ya verdikleri demeçte, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi’nin Afganistan’daki insan hakları ihlallerini araştırmak için bağımsız bir mekanizma kurulmasını öngören kararının Taliban üzerinde uluslararası baskıyı artıracağını, meşruiyetini küresel ölçekte zayıflatacağını ve bazı ülkelerin Taliban yönetimiyle ilişkilerini normalleştirmesini engelleyeceğini ifade ediyor. “Adalet gecikebilir, ama tarihsel hesap verebilirliğin tohumunu eker” Hukuk uzmanı Şehla Farid, “Bu uzun vadeli bir süreçtir, sonuçları hemen görülmeyebilir. Ancak geçiş dönemi adaleti ve tarihsel hesap verebilirlik açısından Afganistan için hayati önem taşır” diyor. Farid’e göre, bu mekanizma bugün adaleti sağlayamayabilir, ancak yarının hesap verebilirliği için temel oluşturur. Farid şöyle devam ediyor: “Eğer bu tür mekanizmalar olmazsa, tarihi insan haklarını ihlal edenler yazar. O zaman gerçek, sessizlik arasında kaybolur.” Ona göre, bu mekanizma Taliban kontrolü altındaki ortamda bile halkın hafızasını koruyarak, ihlallerin unutulmasını veya çarpıtılmasını önler. En önemli etkilerinden biri ise olayların doğru biçimde belgelenmesidir. Farid, “Eğer bugün Taliban hesap vermiyorsa, bu belgeler gelecekte Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC) veya özel mahkemelerde yargılanmalarına zemin hazırlayabilir. Ayrıca bu süreç, uluslararası baskıyı artırarak Taliban’ın meşruiyetini daha da zayıflatacaktır,” diye ekliyor. Ancak Farid, mekanizmanın bazı temel sorunlarını da sıralıyor: – Afganistan içinde saha araştırması yapmanın zorluğu, – BM üye ülkelerinin siyasi baskıları, – ve mekanizmanın doğrudan icra garantisinin olmaması. Farid, “Taliban’ın ülke üzerindeki kontrolü nedeniyle BM gözlemcileri serbestçe inceleme yapamıyor. Ayrıca Rusya ve Çin gibi ülkeler bu sürece karşı çıkıyor. BM’nin Taliban üyelerini doğrudan tutuklama yetkisi yok, bu yüzden adaletin sağlanması uluslararası işbirliğine bağlıdır,” diyor. “Bu mekanizma, belgeleme ve adalet arasında bir köprüdür” İnsan hakları aktivisti Nazife Celali, “Bu mekanizma, belgelerin toplanması ve cezai adalet arasında bir köprü görevi görüyor” diyor. Ona göre, “Richard Bennett halihazırda Afganistan’daki insan hakları durumu hakkında özel raportör olarak görev yapıyor olsa da, bu mekanizma daha teknik ve derinlemesine bir işleve sahip.” Celali, “Delillerin toplanması, korunması ve belgelenmesi merkezi şekilde yapılacak ve ileride mahkemelerde delil olarak kullanılabilecek,” diye ekliyor. Ayrıca, “Bu mekanizma yalnızca Taliban dönemini değil, Afganistan’ın farklı tarihsel dönemlerindeki insan hakları ihlallerini de inceleyecektir,” diyor. “Kadınlar için bir umut” Bazı gazeteciler ve insan hakları savunucuları, bu kararı Afgan kadınları ve insan hakları savunucuları için büyük bir kazanım olarak değerlendirdi. Gazeteci Ayşe Kureyşi (takma ad), “BM İnsan Hakları Konseyi’nin bu mekanizmayı hiçbir oylama yapılmadan kabul etmesi beni çok mutlu etti. Bu, Afganistan için adalet yolunda en büyük kazanımlardan biridir,” dedi. Kureyşi, “Afgan halkı, özellikle kadınlar, yıllardır Taliban’ın sistematik baskısı ve insan hakları ihlallerinin kurbanı oldular. Bu suçlar daha önce çoğu zaman görmezden geliniyor ya da uluslararası ölçekte yeterince yankı bulmuyordu,” diye belirtti. Son olarak, “Bu karar, sivil toplum kuruluşları, insan hakları savunucuları ve kadın aktivistlerin aralıksız çabalarının sonucudur,” dedi. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi, dün Afganistan’daki geçmiş ve mevcut insan hakları ihlallerini araştırmak üzere bağımsız bir mekanizmanın kurulmasına ilişkin karar tasarısını oybirliğiyle kabul etti. Bu mekanizma, Avrupa Birliği’nin girişimiyle önerilmiş olup, özellikle kadınlar, kız çocukları ve diğer mağdurların durumuna odaklanacak. Amacı, Taliban ve diğer faillerin işlediği ağır insan hakları ihlalleriyle ilgili kanıtları toplamak, korumak ve belgelemektir. Karar, uluslararası insan hakları kuruluşları ve Afgan sivil toplumu tarafından adalet ve hesap verebilirlik yolunda önemli bir adım olarak karşılandı. * Yazar: Mohammad Fahim AZIMI