قشّاقلیک و اچّیق عرف–عادتلر زنجیری

طالبلر حاکمیتگه کېلگندن و قیزلر اوچون مکتب همده‌ بیلیم یورت اېشیکلری یاپیق قالگنیدن کېین، مجبوري و وایه‌گه یېتمه‌گن قیزلر نینگ نکاحگه بېریلیشی کېسکین آشدی. بو چېکلاولر قیزلر نینگ تقدیریگه سلبي تأثیر قیلووچی ضررلی عرف–عادتلر نینگ کوچه‌ییشیگه سبب بۉلدی. هر ییلی یوزلب قیزچه‌لر بو سیاستلر و اجتماعي عادتلر قربانی بۉلماقده.هرات ولایتی نینگ بیر قطار قیشلاقلریده باله‌لرنی تورموشگه بېریش نه‌فقط موجود، بلکه‌ قشّاق عایله‌لر اوچون «تیریک قالیش یۉلی» صفتیده قبول قیلینماقده. بو یېرده 12 یاشدن آشگن قیزلر پول یاکه قۉی عوضیگه کتّه‌ یاشلی اېرککلرگه نکاحگه بېریله‌دی. اَیریم قیشلاقلرده اېرککلر نینگ ایکّی یاکه اوندن آرتیق خاتین آلیش عرفی موجود بۉلیب، بو «کوچ و آبرو» بېلگیسی صفتیده کۉریله‌دی. بعضی عیاللر حتا اېری نینگ کۉپ خاتینلیلیگینی تن آلیب، اونگه قرشی چیقمه‌یدی.فرشته (اسم اۉزگرتیریلگن) – انجیل تومنیده‌گی چاهک قیشلاغیدن بۉلیب، او آلتی آیلیک قیزچه‌سینی 80 قۉی و 100 مینگ افغاني عوضیگه اونه‌شتیریب قۉیگنینی ایته‌دی: بیز نینگ عرفیمیز پول اېمس، قۉی عرفیدیر. باشقه‌ بیر قیزیمنی هم 60 قۉی و 100 مینگ افغاني عوضیگه تورموشگه بېرگنمن. اولر اوّلیگه هېچ نرسه‌نی توشونمسدی، حاضر اېسه راضیلر.»اونینگ سۉزلریگه کۉره‌، قیشلاقده دېیرلی همه‌ اېرککلر ایکّینچی یاکه اوچینچی مرته‌ اویلنه‌دی. اگر قۉی یاکه قیز بۉلسه، اولرنی بېریب بۉلسه-ده خاتین آلیشه‌دی.نسیمه (اسم اۉزگرتیریلگن) اېسه ایکّی فرزندلی آنه‌. او ایکّی یاشیده اونه‌شتیریلگنینی، ییللر دوامیده‌ نامزاد بۉلیب توریب، کېین تورموشگه چیققنینی اېسله‌یدی. او قۉرقینچلی باله‌لیک خاطره‌لرینی ایتیب بېره‌دی: > «اېری طرفیدن قرینداشلر گپلشه‌یاتگنیده قۉرقیب، آتم نینگ اوییگه قاچیب کېتردیم. تۉی بۉلگچ، یېتّی ییل فرزندسیز قالدیم، اېندی اېسه ایکّی اۉغلیم بار.»ساره‌ (اسم اۉزگرتیریلگن) اېسه 13 یاشلی نېوره‌سینی 20 قۉی و 150 مینگ افغاني عوضیگه تورموشگه بېرگنینی تن آله‌دی. او کمبغللیک طفیلی بونگه مجبور بۉلگنینی ایته‌دی.هرات نینگ «شهرک- سبز» حدودیده ایچکی قاچقینلر یشه‌یدی. اولر نینگ کۉپی آچلیک و قشّاقلیک طفیلی فرزندلرینی کتّه‌ یاشلیلرگه ساتیب یوباریشگه مجبور بۉلگن اَیریم عایله‌لر حتا حلی توغیلمه‌گن فرزندینی ساتگنی حقیده هم ایتیب بېریشگن بیر آنه‌ شونده‌ی دېیدی: > اوچ کونلیک قیزه‌لاغیمنی یوز مینگ افغاني عوضیگه بېریشگه مجبور بۉلدیم. لېکن وعده‌ قیلینگن پوللرنی بېرمه‌دیلر. قَیسی آنه‌ فرزندینی ساتیشنی خواهله‌یدی؟.ینه‌ بیر عیال اېسه بیر آیلیک قیزچه‌سینی 100 مینگ افغاني عوضیگه ساتگن و 14 یاشلی قیزینی اېسه اېریدن قَیتیشینی کوتیب توریبدی.قیزلر نینگ مکتب و بیلیم یورتلرگه باریشی تعقیقلنگچ، بونده‌ی نکاحلر سانی ینه‌ده آشدی. اېندی کۉپلب وایه‌گه یېتمه‌گن قیزلر تورموش قوریشگه قرشیلیک قیلمه‌یپتی بیر اۉقیتووچی حکایه‌ قیله‌دی: > «5-صنفده اۉقیگن بیر قیزیم بیر هفته‌ کېلمه‌دی. کېین صنفگه قَیتگنده سېوینیب گپیردی: اونگه ‘اگر کېلین بۉلسنگ، ساعت، کییم، طعام همه‌ نرسه‌نی بېره‌میز‌دېب وعده‌ قیلیشگن اېکن.»عینی حالده شونی هم ایسلش کیره‌ک کی ، جبری اویلنتیریش لر کولمی کینگه‌یب باریشی بیلن بیرگه عایله‌وي زۉرآورلیک لرهم کۉپه‌یگن. بعضی قیزلر و عیاللر عذابدن قوتیلیش اوچون حتا جانلریگه قصد قیلیش گه هم قول اورگن حاللری یوز بیرگن دیر. محمد فهیم عظیمی