افغانستان اهالیسی نینگ سلماقلی قسمینی تشکیل اېتوچی اۉزبېکلر مملکت نینگ شمالي و شمالی-شرقي ولایتلری، شونینگدېک، کابل و هرات شهرلریده قدیمدن استقامت قیلیب کېله‌دی. اۉلکه‌ده‌گی اساسي قانون نینگ ۱۶-ماده‌سیگه موافق، اهالی نینگ کۉپچیلیگی اۉزبېک تیلیده سۉزلشه‌دیگن حدودلرده مذکور تیل رسمي مقامگه اېگه. اما ۱۸۷۳-ییلده کابلده ایلک باسمه‌خانه تشکیل اېتیلگن بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، تورلی تاریخي شرایطلر سببلی اۉزبېکچه چیققن کتابلر سانی اېللیک نامدن آشمه‌گن.
معلومکی، قدیم خوراسان زمینیده اۉزبېک ادبیاتی جوده تېره‌ن ایلدیز آتگن. بونده‌گی ایلک سلماقلی ادبي حرکت ۱۵- عصرده هرات‌ده باشلنگن. بویوک تېموريلر دوریده ایجاد قیلگن لطفي هیروي اۉزبېک تیلیده گۉزل شعرلر بیتگن و «گل و نورۉز» داستانینی یره‌تگن استاذلردن بیریدیر. بو ادبي عنعنه‌نی علیشېر نوايی یوکسک درجه‌ده دوام اېتتیریب، بو «مملکتنی یکقلم» اېتدی، اۉزبېک تیلی و ادبیاتی نینگ اساسچیسی صفتیده دنیاگه تنیلدی. وقت اۉتیشی بیلن بلخ واحه‌سی هم اشترخانيلر دوریده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی نینگ ینگی، ییریک مرکزیگه أیلندی. کېینچه‌لیک منطقه‌ده‌گی تاریخي شرایطلر تقاضاسی بیلن بو ادبي محیط استه-سېکین آمودریا نینگ نریگی ساحلیگه کۉچدی. بو جریان ایککی قۉشنی زمین اۉرته‌سیده‌گی ادبي علاقه‌لر و عمومي مدني میراث نینگ ینه‌ده باییشیگه خدمت قیلدی. خۉش، تاریخي اېوریلیشلردن کېین هم افغانستان زمینیده اۉزبېک ادبي عنعنه‌لری قنده‌ی عامللر طفیلی یشب قالدی؟اولا، اۉزبېکلر آره‌سیده کېنگ ترقه‌لگن عنعنوي کتابخوانلیک ییغینلری ملي ادبیات و مدنیتنی اسره‌ب قالیشده باش عامل بۉلگن. بو معرفي دوره‌لرده میر علیشېر نوايی، ظهیرالدین محمد بابور، محمد سلیمان اۉغلی فضولي، خۉجه‌نظر صوفی الله یار و بابارحیم مشرب کبی اولوغ ایجادکارلرنینگ اثرلری همده «شاهنامه» نینگ اۉزبېکچه ترجمه‌سی سېویب اۉقیلگن. ایککینچیدن، تورکيز‌بان اهالی آره‌سیده فعالیت یوریتگن نار‌سمي مدرسه‌لرده ادبي اثرلر تعلیم دستوری نینگ اجره‌لمس قسمی حسابلنگن. اوچینچیدن اېسه، آمودریا نینگ ایککی ساحلیده جایلشگن حدودلر اۉرته‌سیده‌گی فعال سودا علاقه‌لری نتیجه‌سیده مدني قدریتلر المشینووی هم یۉلگه قۉییلگن. بوندن تشقری، هر ییلی افغانستاندن بیر گروه یاشلر علم ایزلب، بخارا و سمرقندده‌گی علمي-مدني مرکزلرگه کېلیشگن. نتیجه‌ده، اولر اۉزبېک ادبیاتی بیلن ینه‌ده یقیندن تنیشیب، اوشبو نادر کتابلرنینگ أیریملرینی افغانستانگه هم آلیب اۉتیشگن.تاریخي و سیاسي شرایطلر تقاضاسیگه کۉره، ۲۰۰۳-ییلگه قدر افغانستانده مطبعه و ناشرلیک ساحه‌سی معین قیینچیلیکلرنی باشدن کېچیرگن و بو اۉزبېک تیلیده‌گی ادبیاتلر نشریگه هم اۉز تأثیرینی کۉرسه‌تمه‌ی قالمه‌گن اېدی.
کابلده دستلبکی مطبعه مرکزی تشکیل اېتیلگنیدن تۉقسان ییل اۉتیب، یعنی ۱۹۶۳-ییلگه کېلیب‌گینه افغانستان حدودیده اۉزبېک تیلیده‌گی ایلک نادر مدني میراث نمونه‌سی - اولوغ متفکر و دولت اربابی سلطان حسین میرزا نینگ شعري دېوانی رسمن نشر اېتیلدی. ۱۹۷۸-ییلدن کېینگی دورده مملکتده‌گی تېگیشلی وزیرلیکلر، فنلر اکادمیسی و ایجادي اویوشمه‌لر تامانیدن اۉزبېک تیلیده‌گی اثرلرنی چاپ اېتیش ایشلریگه جدي اعتبار قره‌تیله باشلندی. مدني-معرفي یۉنه‌لیشده‌گی بونده‌ی قدملر محلي ایجادکارلرنینگ اۉز آنه تیلیده بدیعي اثرلر یره‌تیشیگه معرفي رغبت بېردی. اۉشه دورده اۉزبېک ادبي محیطینی رواجلنتیریشگه واحدي جوزجاني، متین اندخۉیی، اشرف عظیمي، شفیقه یارقین، آیخان بیاني، بورهان الدین نامیق، تاشقین بهایی و قیوم عزیزي کبی تنیقلی ایجادکارلر کتته حصه قۉشگن.۱۹۷۸-ییلدن کېین افغانستانده تعلیم تیزیمیده معین اصلاحاتلر اۉتکزیلیب، اۉزبېک و تورکمن باله‌لری باشلنغایچ تعلیمنی اۉز آنه تیلیده آلیش امکانیگه اېگه بۉلدی. معارف وزیرلیگی تیزیمیده مخصوص اۉزبېک تیلی بۉلیمی تشکیل اېتیلدی، کابل بیلیم یورتیده اېسه اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیمی آچیلیب، اونگه اۉزبېکستاندن تجربه‌لی متخصصلر جلب قیلیندی. شونینگدېک، ایلک اۉزبېکچه گزېته «یولدوز» چاپ اېتیله باشلندی. بیراق ۸۰-ییللر نینگ اۉرته‌لریگه کېلیب، ایچکی سیاسي بې‌قرارلیک عاقبتیده مذکور تعلیم دستوری فعالیتی تۉختب قالدی. مملکتده‌گی مفکوره وي قره‌مه-قرشیلیکلر طفیلی معارف تیزیمی جدي انقراضگه دوچ کېلدی. شونده‌ی بۉلسه-ده، ۱۹۹۰-ییلده کابلده علیشېر نوايی نامیده‌گی اویوشمه تشکیل اېتیلدی. ایش باشله‌گنیگه هلی تۉرت ییل هم تۉلمه‌ی، بو تشکیلات مزار شریف گه کۉچیریلدی. اوشبو اویوشمه اساسن اۉزبېک تیلینی رواجلنتیریش، ملي بیره‌ملرنی اۉتکزیش، آنه تیلیده کتاب، گزېته و مجله لر نشر اېتیش بیلن شغللندی. افسوسکی، مملکتده‌گی سیاسي طلاطم لر طفیلی اونینگ هم عمری اوزاق بۉلمه‌دی. اما علیشېر نوايی اویوشمه‌سی نینگ یادگارلیگی صفتیده «محبتنامه»، «شجره‌یی تراکیمه» و «یوره‌ک سۉزلری» کبی نادر اثرلر قۉلیمیزده قالدی.افغانستان عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری تاریخیده اۉزبېک تیلیده‌گی ایلک رادیو-تۉلقین، ۱۹۷۲-ییلده، باش وزیر موسی شفیق دوریده یریم ساعتلیک دستور شکلیده یۉلگه قۉییلگن اېدی. بیراق کېینگی ییللرده مملکتده یوز بېرگن اۉزگریشلر سبب اوشبو اېشیتتیریش هم تۉخته‌تیلدی. ۱۹۹۸-ییلگی سیاسي وضعیت عاقبتیده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی یۉنه‌لیشیده‌گی مدني-معرفي فعالیت کۉلمی چېکلنیب قالدی.شو طریقه، اوزاق ییللر دوامیده یوزه‌گه کېلگن ناقوله‌ی شرایطلر طفیلی افغانستان اۉزبېکلری اۉز آنه تیلیده تعلیم آلیش، مطبعه‌چیلیک و ادبي میراثنی کېنگ ترغیب قیلیش ساحه‌لریده معین چېکلاولرگه دوچ کېلدی. منطقه‌ده‌گی سیاسي و ماموري چېگره‌لر سببلی مرکزي آسیاده‌گی عمومي ادبي محیطدن اوزیلیب قالیش ملي ادبیات رواجی نینگ سوسه‌ییشیگه آلیب کېلدی.نتیجه‌ده، کۉپلب افغانستانلیک اۉزبېک ایجادکارلری اۉز اثرلرینی باشقه تیللرده یره‌تیشگه مجبور بۉلدیلر. شونگه قره‌مه‌ی، أیریم فدایی شاعرلر اۉزبېک تیلیده‌گی ادبي عنعنه‌لرنی ایزچیل دوام اېتتیردی.
اولر احمد یسوي، صوفی الله یار، علیشېر نوايی، فضولي، مشرب و هویدا کبی ممتاز ادیبلرنینگ اثرلریدن الهاملنیب ایجاد قیلدی. خصوصن، قادري پلنگپۉش، مولانا نعمت الله محوي قیصاري، جونیدالله حاذق، نادیم قیصاري، مقیمي اندخۉیی، قربت، صمیمي، نزیهي جلوه، غمگین، خیري فاریابي، نوا، مولوي علمي، مولوي نصرت، عنبر، نفیری فاریابي، اېرگش اوچقون و متین اندخۉیی کبی ایجادکارلر افغانستان زمینیده اۉزبېک سۉزی و ادبي عنعنه‌لرینی سقلب قالیش همده کېله‌جک اولادگه یېتکزیشگه سلماقلی حصه قۉشدیلر.اۉشه دورده بدیعي ایجاد نینگ اساسن شعریت یۉنه‌لیشی بیلن چېکلنیب، نثري اثرلر رواجی نینگ بیر آز آرقه‌ده قالگنی یخلیت ادبي محیط نینگ شکللنیشیگه معین درجه‌ده اۉز تأثیرینی کۉرسه‌تدی.
قوانرلیسی، ۲۱- عصر باشلری افغانستان اۉزبېکلری نینگ مدني حیاتیده انچه اونوملی دور بۉلدی. اۉزبېک تیلیگه رسمي مقام بېریلدی. کابل بیلیم یورتیده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیمی فعالیتی قَیته تیکلندی. شو بیلن بیرگه، فاریاب، جوزجان، سرپل، بلخ و تخار بیلیم یورتلریده هم تېگیشلی دیپارتمنت‌لر آچیلیب، افغانستان عالي تعلیم تیزیمیده ملي تیلنی اکادمیک درجه‌ده اۉقیتیش یۉلگه قۉییلدی. رادیو، رادیو، تلویزیون و مطبوعات نشرلریده اۉزبېک تیلیگه مناسب ا‌ۉرین اجره‌تیلیب، مخصوص اۉزبېک تلویزیون کاناللری همده رادیوترماقلری ایشگه توشیریلدی. اېنگ مهمی، اۉزبېک تیلی بیره‌می کونی مملکت نینگ رسمي تقویمیدن جای آلدی. بو اېسه محلي اۉزبېکلرنینگ ملي اۉزلیگینی اسره‌ب-أوایلش یۉلیده‌گی مدني اراده‌سی، اېتنیک بیردملیگی و اجتماعي متانتی نینگ رمزی حسابلنه‌دی.شو طریقه، ۲۰۱۹-ییلدن بېری افغانستان اۉزبېکلری اۉز آنه تیلی بیره‌مینی وطنده هم، خارجده هم مدني قدریتلرگه بۉلگن یوکسک حرمت و صداقت روحیده نشانلب کېلیپتیلر. تورلی محتشم مدني-معرفي تدبیرلر، ییریک علمي انجمنلر، ینگی کتابلر تقدیماتی و فیضلی ادبي اوچره‌شولر تشکیل اېتیلیپتی. بو قوتلوغ انجمنلرده آنه تیلیمیزنینگ بې‌بها قدری، ملت کۉزگوسی صفتیده‌گی بې‌قیاس اۉرنی همده اونی کېله‌جک اولادلرگه بې‌زوال، اصل حالیده یېتکزیشدېک مقدس مسأله‌لرگه علیحده اعتبار قره‌تیلیپتی. مملکتده‌گی موجود وضعیت و اۉزگریشلردن قطعی نظر، افغانستان اۉزبېکلری آنه تیلی ملي کونینی اعزازلش عنعنه‌سیدن واز کېچگنی یۉق. بو قوتلوغ ایام خلق نینگ اۉزلیکنی انگلش یۉلیده‌گی مدني اراده‌سینی نمایان اېتیب، انسانلرنی معنوي قدریتلر اطرافیده جیپسلشتیریشگه خدمت قیلیپتی. آنه تیلینی اسره‌ب-أوا‌یلشگه بۉلگن بونده‌ی قطعي اینتیلیش خلق دیپلوماتيه‌سی نینگ اېنگ گۉزل نمونه‌سیدیر.اصلیده، افغانستانده «اۉزبېک تیلی بیره‌می کونی»نی نشانلش تشبثی ۲۰۱۸-ییل کوزیده، اۉزبېکستان اېلچیخانه‌سیده‌گی اوچره‌شودن سۉنگ پیدا بۉلگن. اۉشنده اېلچی یادگارخۉجه شادمانوف بیر گروه افغانستانلیک اۉزبېک ضیالیلرینی مدنیت ساحه‌سیده‌گی خدمتلری اوچون تقدیرله‌گندی.
بو اعترافدن روحلنگن ایجادکارلر ایککی دولت اۉرته‌سیده‌گی مدني علاقه‌لرنی ینه‌ده مستحکملش اوچون ینگی غایه اطرافیده بیرلشدی. ضیالیلرنینگ تکلیفی مملکت رهبریتی تامانیدن تۉلیق معقوللنیب، وزیرلر محکمه‌سی قراری بیلن ۲۱-اکتوبر (۲۹- مېزان) رسمن «اۉزبېک تیلی بیره‌می کونی» دېب اعلان قیلینگندی. کابلده‌گی ایلک طنطنه‌ده اۉزبېکستان پرزیدنتی شوکت میرضیاېوف نینگ تبریگی پرزیدنت سراییده ایلک بار اۉزبېک تیلیده اۉقیب اېشیتتیریلگندی. بو تاریخي واقعه ایککی دولت اۉرته‌سیده‌گی مدني همکارلیکده ینگی صحیفه آچدی. شو طریقه، بو زمینده اۉزبېک تیلی نینگ نفوذینی یوکسه‌لتیریش یۉلیده‌گی اېزگو ایشلر باشلنیب کېتدی. افغانستان اۉزبېکلری اوشبو قوتلوغ ایامنی هر ییلی منتظم نشانلب کېله‌دی.حاضرده اوشبو قوتلوغ سنه خلق آره‌سیده «اۉزبېک تیلی ملي کونی» نامی بیلن هم مشهوردیر. بو بیره‌م افغانستان اۉزبېکلری نینگ اۉز آنه تیلیگه بۉلگن چېکسیز مهر-محبتی، ملي اۉزلیگینی انگلش تویغوسی و بای مدني میراثنی کېله‌جک اولادلر اوچون اسره‌ب-آوا‌یلشگه بۉلگن اینتیلیشی نینگ اېنگ یارقین افاده‌سی حسابلنه‌دی.
یازووچی: دوکتور عزیزالله ارا‌ل
جمعیت بحثی
هنوز ایزاح یوُق
بیرینچی بؤلیب فکرینگیزنی یازینگ.